Das orixes de marzo

Emisión DIARIO CULTURAL 21/07/2008

O 30 de abril de 1968 o Correo de Galicia de Bos Aires publicaba unha categórica Carta dos artistas e escritores galegos ao rector da Universidade de Galicia. A universidade estaba a ferver, corrían as consignas en papeis de caderno, sucedíanse os peches e os desaloxos e a rapazada universitaria protestaba mentres falaba, fumaba e cantaba. Nesa carta pedíaselle ao rector (traduzo do español): o cese “da presión policial sobre a normal actividade docente dos nosos universitarios”, “das represións violentas desproporcionadas”, “das detencións domiciliadas, indiscriminatorias” e das “sancións sobre estudantes polo mero feito de seren delegados ou membros de xuntas”. Remataba a carta pedindo o diálogo e afirmando: “A Universidade de Galicia, polas nosas características raciais, foi sempre claro exemplo de tranquilidade, paz e humanística formación”. Asinaban o manifesto, en primeiro lugar Xosé María Castroviejo, exprofesor da universidade e escritor, logo Francisco Fernández del Riego, e en terceiro lugar Xohana Torres. A lista de 58 sinaturas incluía intelectuais e artistas de variada procedencia ideolóxica: Álvaro Cunqueiro, Urbano Lugrís, Isaac Díaz Pardo, Celestino Fernández de la Vega, Arcadio López Casanova, Ramón Piñeiro ou Valentín Paz Andrade. Mais, cos lentes violetas, interésanos saber quen foron as artistas que o apoiaron.

Xohana Torres estaba, como xa dixemos, das primeiriñas e tamén asinaron a pintora Mercedes Ruibal e mais María do Carme Kruckenberg. De Mercedes Ruibal, a “incríbel e insensata galega”, como dixo dela Rafael Alberti (El País, 01/09/1991), esquecémolo case todo. Esquecemos os seus cadros de tona naíf pero cheíños de intención, como aquel de 1968 co que se sumaba á arte política do momento: Desastre Vietnam; ou aqueloutro titulado Veciñas autorizadas. Esquecemos a súa pintura e case nin chegamos a saber que foi escritora en español, autora dunha novela de título rechamante e prometedor: Confesiones de volatinera con bragas de repuesto al fondo. A novela publicouna Akal en 1978, cun poema do seu amigo Alberti na contracuberta e debuxos do seu home, o arquitecto Agustín Pérez Bellas. E para el escribiu aínda un poemario elexíaco, Y mi voz es tu nombre, publicado por Ediciós do Castro.

Estoutro día debullaba Ricardo Gurriarán aspectos interesantes do 68 en Galicia a propósito da súa exposición Do “Gaudeamus igitur” ao “Venceremos nós”. Fíxome notar o papel destacado das universitarias nas mobilizacións, como evidencian as fotografías e a documentación da época. Tanto mirarmos para as loitas polos dereitos civís nos Estados Unidos e para as rúas de París que se nos esquece a historia propia, que non escribiron só un clube de señores senón que incorporou rostros, voces, cadros e sinaturas das mulleres. Boa semana e boas lecturas, volatineiras.

Emisión DIARIO CULTURAL 14/07/2008

Hai unha semana un columnista habitual da prensa galega, Marcelino Agís Villaverde, recuncaba nunha polémica que fixo correr ríos de tinta o ano pasado, cadrando máis ou menos por esta época. Refírome á famosa cuestión da misa a Rosalía que se celebra o 25 de xullo en San Domingos de Bonaval. Na súa opinión segue sen xustificarse que a Fundación Rosalía de Castro deixase de organizar esa misa e apelando á tradición defende esa liturxia como un acto de afirmación galeguista. Un acto que, de certo, nos anos 60 estivo cheo de anécdotas que foron seguindo o decorrer do momento, como a asistencia de numerosos nacionalistas ateos a esa celebración, a ausencia dunha parte da mocidade galeguista, que preferiu reunirse nun bar e falar da articulación dun partido independentista, ou mesmo a famosa detención de Xaime Isla, en 1969, cando ao remate desa misa se puxo a cantar con ánimo reivindicativo o Venceremos nós, convertido en himno da revolta antifranquista para universitarios e galeguistas. Pois ben, xustamente cun pé na tradición, ou mellor dito, no feito de que as tradicións están sempre a mudar, e co outro no meu laicismo confeso, non me parece que esa misa, sen dúbida con moitos anos ás costas, teña que ser un acto obrigado dunha fundación que non se declara expresamente católica, da mesma maneira que non dou entendido os obrigados funerais de Estado e outras liturxias católicas que aínda ocupan boa parte da nosa vida civil.

Certamente esa misa serviu en tempos da dictatura como un acto de afirmación galeguista que cadrou, axiña, coas expectativas lingüísticas que abriu o Concilio Vaticano II. Naquela altura unha parte da igrexa católica foi cómplice da resistencia antifranquista, e, sobre todo, considerouse que era precisa a súa colaboración como medio para acadar o prestixio e a popularización do idioma e da cultura galegas. Moitos católicos se sumaron daquela a aquel reto e algunhas cousas se conseguiron, pero a presenza normal do galego na igrexa católica aínda está lonxe, lonxe, lonxe, que nisto aínda lle quedan moitos deberiños por facer. Pero vaia, non me fagan moito caso, que eu non lles son nin da Santa Rosalía, nin da Santa Misa nin da Misa do Apóstolo, esa cerimonia anual sobre fondo barroco na que o Arcebispo detenta palabra e púlpito e mentres permanecen sentados nos primeiros bancos os representantes políticos. En calquera caso, a cuestión radica de feito nun prexuízo totalizador: o de considerar que a nosa sociedade, as nosas celebracións e calquera de nós vén sendo católico por defecto, mentres non demostremos o contrario, mentres non apostatemos. Pois ben, desde o maior respecto á liberdade relixiosa deféndese soíño o dereito das institucións cívicas a non organizar os seus ritos seguindo os cerimoniais católicos. Boa semana e boas lecturas, sen santiñas nin santóns.

Emisión DIARIO CULTURAL 07/07/2008

Se cadra é moito pedir mais nas Letras que nos veñen agradecíase que nos aforren tópicos mazados sobre unha das figuras centrais, e controvertidas, da longa noite de pedra. Como as Letras Galegas xa non son o santoral da nación, hai vagar para o matiz e a contradicción, por moi tentador e confortábel que resulte o Ramón Piñeiro de só dúas caras: teoloxía fronte demonoloxía, o santo laico fronte o anticomunista. As Letras 2009 convidan a revisar medio século de reconstitución cultural, na que os protagonistas son persoeiros que marcaron a nosa historia recente, e a algúns aínda non lles demos pagado a maquía polo traballo infatigábel de facelo todiño. Leremos estudos, epistolarios e biografías con apelidos que o din todo, e non sen controversias: Piñeiro (Ramón), Fernández del Riego (Francisco), Carballo Calero (Ricardo), Fernández de la Vega (Celestino), Otero Pedrayo (Ramón), Illa Couto (Xaime), García-Sabell (Domingo), e un longo etcétera.

Mais, cal vai ser o papel das galeguistas nesa memoria? Boto as contas das mulleres que estaban alí e seguen abrindo interrogantes. Xohana Torres, activa dinamizadora do galego nos anos 60, a primeira muller que o abrangue todo: poesía, literatura infantil, teatro, novela, tradución, gravación de discos de poesía galega, e eses programas radiofónicos dos que non sabemos nada, Teresa e Raíz e tempo, que se mantivo en antena entre 1965 e 1975, ou dito doutro xeito, entre as primeiras Letras Galegas e a morte da dictadura. Luz Pozo Garza, infatigábel editora e crítica literaria, que abriu pontes cara a cultura francesa e alemana desde as páxinas de Nordés. María Mariño, a escritora ceiba que se adianta á postmodernidade. María Xosé Queizán, que participa na fundación do nacionalismo independentista e logo se independiza inaugurando o feminismo nacionalista. Anisia Miranda, Dora e Pura Vazquez, que desde as marxes escriben literatura infantil cando esa necesidade non tiña recoñecemento. Elsa Fernández, a libreira de Follas Novas, que encheu desde Bos Aires os andeis do galeguismo, porque tamén quen levan as fontanerías da cultura queren recoñecemento. Teresa Barro, Antía Cal, María do Carme Kruckenberg, Micaela Misiego… e mesmo aquelas estranxeiras que se achegaron á cultura galega e tanto fascinaran ao stablishment: Anne Marie Morris, Nina Epton, Maria Elvira Lacaci, Luciana Stegagno Picchio… Estas son algunhas escritoras e intelectuais que saen nos índices onomásticos. Non sabemos case nada do papel que elas asumían, non do que eles lles recoñecían, porque no relato historiográfico quedan inmobilizadas en clixés ou relegadas ao papel de mulleres de. Por certo, en Xelmírez 15 tamén vivía Isabel, Isabel López García, e era enfermeira. Boa semana e boas lecturas, á procura das Letras delas.

Emisión DIARIO CULTURAL 30/06/2008

Se cadra xa saben que entre as novidades literarias en Francia salienta unha novela de autoría feminina, La preuve par le miel (algo así como: A evidencia do mel), que trata das experiencias eróticas dunha muller árabe. Con ela Salwa El Neimi, unha xornalista cultural nada en Damasco que vive en París, súmase a esa variopinta lista de escritoras árabes que se sitúan na fronteira entre a desexada expresión ceiba do pracer das mulleres e os cerrollos do tabú corporal e sexual con que o integrismo islámico as amordaza. De novo o desexo feminino contado por elas serve como escrita da transgresión no contexto árabe. Esta rodeira, entre a necesidade e subversión, ten unha intensa traxectoria. Abriuse coa controvertida L’amande (A améndoa), dunha marroquina que asinou co pseudónimo Nedjma. Seguiulle Os outros, asinada tamén con nome interposto, como Siba El Harez, no que unha exipcia conta a descoberta dunha adolescente do universo oculto das mulleres lesbianas. E recentemente J’ai mal en moi (algo así como Dóeme), de Souad El Alaoui Ben Hachem, narradora marroquina en francés, que nos seus once contos denuncia os abusos sexuais a mulleres, nenos e fillas, sen refugar o vocabulario sexual explícito.

Na tradución francesa de La preuve par le miel, publicada por Robert Laffont, o libro preséntase como “a confesión impertinente e sensual dunha Xerezade moderna”. A contraportada materializa a nosa mirada estrañada. O orientalismo segue funcionando como estratexia de distanciamento e exotización. Esta nosa civilización de raíz cristiá, creada a forza de represión corporal e sexual, procura na alteridade os valores da barbarie que nos confirmen na nosa superioridade (moral, intelectual ou democrática). Deste xeito o tópico orientalista formúlase agora como unha moeda de dúas caras que reduce á simplicidade máis extrema a complexidade do mundo árabe e as variadas culturas do islam que van desde o Maghreb deica Arabia. Por unha cara, a barbarie extrema, o inimigo letal corporeizado no musulmán integrista e terrorista. Por outra, a muller desexada, depositaria dos saberes milenarios da sexualidade oriental que tan ben coñecemos no anterior período de entreséculos, cando, por exemplo, Carolina Otero triunfaba representando a odalisca en París. Outra volta, morte e erotismo, e con eses fíos cosemos en gordas puntadas os costuróns da nosa mirada orientalista. Mais o que Salwa El Neimi reivindica co seu libro é outra cousa: a necesidade dunha educación das mulleres nos praceres —por iso empeza referíndose á ausencia de conversas sobre sexo coas nais e coas irmás—, e tamén a reivindicación da tradición erótica árabe —por iso a narración vai salpementada con citas eróticas desde os textos relixiosos até os clásicos. Como os nomes das escritoras teñen o seu aquel, vaian a: dasorixesdemarzo.wordpress.com. Boa semana e boas lecturas.