185| Vida das mulleres de hai trescentos anos

Emisión DIARIO CULTURAL 01/06/2009

Se leron ou viron Unha primavera para Aldara, escrita por Teresa Moure e levada á escena por Teatro do Atlántico, xa saben que o convento foi nunha certa altura territorio de liberdade para as mulleres, que vivían nas comunidades relixiosas un modelo de vida alternativo ao férreo modelo familiar. O convento, aínda baixo o control da xerarquía eclesiástica e da estrutura piramidal das congregacións, mantíñaas a salvo de maridos comenenciudos e prepotentes, da fatigosa tarefa de parir fillos e máis fillos que puña en risco a súa propia vida e, no que a nós nos interesa, permitía un achegamento á cultura e mesmo á escrita ao que non tiñan dereito a maioría das mulleres que vivían fóra daqueles muros. Nun seminario que tivo lugar en Granada, organizado pola infatigable Alicia Ramos, a investigadora da Universidade de Varsovia Joanna Partyka fixo un estimulante achegamento á monxa portuguesa do século XVII Antónia Margarida de Castelo Branco (1652-1717). Chegara ao convento fuxindo da violencia que marcou o seu matrimonio de conveniencia e a decepción diante da vida social do seu momento. O convento é para ela lugar da espera e casa de acollida para a esposa maltratada mentres agarda pola senteza de divorcio. Logo decide profesar e o seu confesor imponlle unha práctica habitual no barroco, escribir a súa autobiografía, que se titula Fiel e Verdadeyra Relação que dá dos sucessos de sua vida a creatura mais ingrata a seu Creador. Escrita en 1685 e reescrita en 1703 constitúe un exercicio típico de reflexión e ao tempo de inequívoca humildade da monxa, mais o que nos interesa agora é que nese escrito testemuñal coñecemos mellor unhas circunstancias persoais marcadas pola violencia e a falta de consideración cara ás mulleres. A Imprensa Nacional-Casa da Moeda reeditou esta autobiografía en 1984 e iso deu pé a varias reescritas desde o cinema e a literatura. Relação Fiel e Verdadeira (1992) foi a primera incursión no cinema da directora portuguesa Margarida Gil, directora tamén de documentais, e que se ten interrogado en moitos dos seus filmes sobre a condición das mulleres da súa xeración a partir do testemuño e a experiencia delas. De feito ten colaborado con Maria Velho da Costa, unha daquelas tres marías que escribiron as Novas cartas portuguesas, e colaboraron xuntas nun filme recente, Adriana (2005). Tamén Nuno Júdice se interesou polo periplo vital desta monxa nunha novela que vén de aparecer como novidade editorial, Os passos da cruz, publicada por Dom Quixote con data de 2009. Júdice escribe (tradúzolles): “É verdade que a vida de alguén que viviu hai trescentos anos é asunto máis para ratos de biblioteca que para quen queira vivir no presente [...]. Despois mudei de opinión”. Porque a vida das mulleres de hai trescentos anos fala de como mudou a sociedade, fala de mulleres que esperan e desexan. Boa semana e boas lecturas.

184| De Maggie Taylor a Rimbaud

Emisión DIARIO CULTURAL 24/05/2009

Maggie Taylor é unha boa sucesora do surrealismo de Remedios Varo, trocando, iso si, a ambientación medieval da catalá polos xeitos da iconografía victoriana, sempre inquedante, a miúdo paradoxal e por veces interrogativa. Porque Maggie Taylor abre a escena cara á nosa mirada e non se conforma co confort da imaxe resolta, non en van esta ilustradora norteamericana estudou filosofía en Yale e logo fotografía. Cheguei a Maggie Taylor por unha edición de Alicia no País das Marabillas publicada por Modernbook Editions en 2008. Nese álbum sintetiza dous dos trazos que caracterizan a súa pescuda visual, a paisaxe e o retrato surrealistas, e ofrécenos solucións visuais ben interesantes aos episodios chave da narración como aquel no que Alicia muda de tamaño, e se fai pequerrechiña. Na súa interpretación non se limita a constatar a transformación senón que subliña a convivencia de mundos e por iso superpón espazos e figuras. A continuidade entre o real e o fantástico márcaa unha fiestra: por detrás do vidro albíscase un labirinto vexetal, por diante aparece a Alicia reducida, e ocupando o lugar intermedio, case coma un espectro e translúcida, aparece a Alicia co seu tamaño orixinal.

Coñecer este e outros traballos da artista élles ben doado. Na súa web (www.maggietaylor.com), chea de sorpresas, hai unha boa mostra do que leva feito, por exemplo, as súas ilustracións para un libro de fábulas de Lola Haskins, onde batemos coa súa interpretación da Anémona: unha muller na súa casa, co cubo de auga e un peixe enorme debaixo do brazo. Sen dúbida esta ilustración responde a un tópico da literatura fantástica, o da muller e o peixe como continuidade, que onda nós relatou, por exemplo, Rosa Aneiros no seu Corazóns amolecidos en salitre (2002). A súa serie de mulleres resulta do máis interesante. Maggie Taylor transforma as saias abertas en construccións cónicas de pedras, en hedra ou en cuncha de vieira, ou ben fai un recollido co vestido por abaixo, converte á muller nun globo e déixaa flotando. Tamén é súa unha fermosa metáfora da lectura. Títúlase Poet’s house (A casa do poeta, 1999): unha casiña pequerrecha de conto, que por baixo bota raíces na terra e pola cheminea ceiba unha espiral de follas escritas. Aínda que ao meu ver unha das composicións máis interesantes e inquedantes é Mood lifter (2001), que en certo xeito parece unha homenaxe a Magritte. Hana recoñecer se lles cadrou algunha vez mirar a cabeceira da serie de televisión Ghost Whispered, traducida ao portugués con dous títulos, Em contacto e Entre vidas, e ao español como Entre fantasmas. Contra un fondo de prado e ceo en treboada, un torso ergue por riba a súa cabeza de rapaza, sen pescozo, sen ningunha continuación entre o corpo e a cabeza. Trátase dunha broma, dunha chiscadela á nosa mirada, por iso se debuxa un rostro sorrinte. Pero a rapaza ten aqueles ollos claros e desacougantes de Rimbaud. Boa semana e boas lecturas.

177| Connie Imboden, fotógrafa do corpo e a materia escura

Emisión DIARIO CULTURAL 06/04/2009

Esta é a semana na que o catolicismo explicita os corpos nus e sufrintes na súa iconografía hiperrealista por razón de fe. Corpos aferrollados pola dor, cravados, cubertos de feridas, sangue e bágoas. Aínda que hai fermosura nesa imaxinería, prefiro os corpos da fotógrafa Connie Imboden, unha esculca contemporánea e sorprendente a partir do corpo e a materia escura. Propóñolles, logo, unha mirada a esa carnalidade intervida das fotógrafas. Penso, por exemplo, nas fermosas e inquietantes esculturas vivas de Victoria Diehl, feitas da fusión de materiais: carne e materia biolóxica que viran en xeso ou arxila. Ou naquela primeira serie plenamente vixente de Andrea Costas, con corpos encaixados en botes de conserva ou retallados como marcador de libro. E aínda naquela mirada radiográfica de Benedetta Bonichi en To see in the dark, que evidencia os esqueletes da muller-polbo e da crucifixión.

Para facer as súas fotos, Connie Imboden, bota man do bañador, da cámara submarina e mergúllase na piscina do seu estudo. Aínda emprega a película e revela as fotos en branco e negro. Unha técnica tradicional para unha mirada sorprendente que procura desde dentro da auga ángulos inéditos nos corpos, no reflexo e no líquido tratado como materia escura. Porque ao facer as fotos desde dentro da auga a materia interrómpese, fai reflexos novos, simula formas que non son. Nunha das súas primeiras series, nas que traballaba coa auga como materia sólida, os corpos mudan as formas e dan sensacións inéditas. Un deles, titulado Dead Silence II (Morte silenciosa II, 1987), representa unha nova Ofelia. O corpo feminino deitado en horizontal sobre a auga, como quería Sylvia Plath nun dos seus máis coñecidos poemas, transformado ata converterse nunha raia, nunha especie de liña divisioria entre a vida e morte, ou, se o prefiren, nun guión longo que marca o tránsito. No horizonte, na horizontalidade, só sobresaen os dedos das mans e dos pés como querendo dicir: “aquí había vida”. O traballo de Connie Imboden escólmase nun catálogo recente titulado Reflections (2009). Reparen ben na imaxe da portada. Por máis surrealista que pareza a cabeza espichada nun pau sobre un reflexo de pólas outonizas, a foto non está retocada. Se queren saber como o fai, consulten o vídeo na web de Connie Imboden, onde se ve como se mergulla na auga e dispón os corpos na superficie.

Paga a pena descansar de tanto corpo sangrante mirando para estoutros corpos, menos resignados cós da imaxinería católica barroca desta semana. Por certo, como é que aínda non fomos quen de lle poñer outro nome a estes días? Contaba Basilio Losada que seica Baroja, para non ter que dicir “a Sagrada Familia”, botaba man dun eufemismo, “a Respectable Familia”. Non sei se eu dou resolto a cuestión, mais imos aló. Boa semana… de primavera e boas lecturas.

176| Ler de maneira híbrida. De Isabel Coixet a John Berger

Emisión DIARIO CULTURAL 30/03/2009

Hibridar é sinónimo de presente. A maternidade segundo Thomas Beatie ou Rubén Noé, o atletismo flex foot, a amizade facebook…, todo hibrida, mais as artes, como territorio especulativo da teoría e a forma, case sempre o fixeron antes. Por iso lles hai que prestar atención aos centros que producen experimentación, como o Centre d’Art Santa Mònica, que reabre esta semana.

Fronte á urxencia taxonómica da modernidade, a postmodernidade permitiu pensar alén das razas puras, as categorías estábeis, o sexo nun corpo delimitadiño e o xénero pechado nos seus roles. Moitas das novas que enchen agora as páxinas de sociedade pasaron antes polas de cultura en forma de literatura, cinema ou arte experimental porque as artes fan de simulador de realidades inexistentes, van máis alá e abren debate antes de que os xornais escriban titulares charramangueiros e resesos con supostas monstruosidades que non son máis que o resultado da hibridación, do presente. Penso, claro, no caso Rubén Noé.

Neste aspecto moito nos interesa o novo Centre d’Art Santa Mònica, un interrogante artístico ao final das Ramblas, ou, como di o seu lema: “arte, ciencia, pensamento, comunicación”. Coherente coa súa política reaparece nun novo corpo virtual hibridado que combina web, youtube, myspace, facebook, flickr, etc., porque as entidades corporativas do noso presente mutaron en polbo identitario con múltiples patas dixitais. Para a inauguración anúnciase un músico singular, Carles Santos, que se vai deixar caer Ramblas abaixo tocando o piano, e mais unha instalación de Alfredo Jaar que estra preguntas sobre a arte e a cultura como: “é necesaria a arte?, a cultura é crítica social?, que responsabilidades ten a cultura?”. Agora ben, a proposta máis rechamante desta reinauguración titúlase From I to J, en referencia ao From A to X de John Berger. A directora de cine Isabel Coixet, sempre interesada na literatura, que hai unhas semanas conversaba en Barcelona con Murakami, pensou unha instalación con deseño da arquitecta Benedetta Tagliabue a partir dese libro de Berger. En grupos pequerrechos poderanse escoitar as cartas que unha muller lle escribe a un preso que ten prohibido responder. Esa escrita sen retorno, ese falar na absoluta soidade, vaise debullando en cartas lidas por actrices como Isabelle Huppert, Leonor Watling, Carme Elias, Juliette Binoche, Maria de Medeiros ou Penélope Cruz. A soidade escrita contrasta coa lectura colectiva. Os textos escóitanse en grupo mais intervense na comunicación por medio da instalación e en certo xeito asúmese que o texto fai camiño ao longo dun labirinto de mediacións lectoras. Ler de maneira híbrida, co texto literario batendo contra a instalación artística nun museo, é unha maneira de incomodar a lectura fóra da páxina. Boa semana e boas lecturas híbridas.