186| Ansia de imperio lingüístico e medo ao plurilingüismo

Emisión DIARIO CULTURAL 08/06/2009

Fixéronnos crer que o problema eran o galego, o catalán e o euskera, pero en realidade o problema teno o español, que quere selar a súa hexemonía sen fendas no Estado, ser a segunda lingua de Europa e manter a preponderancia no continente americano para entrar no mundial contra o inglés e o chinés. A voracidade uniformizadora das linguas dominantes non coñece límite por interese ideolóxico, económico e neocolonial, porque a lingua segue a ser compañeira dos imperios.

Se o grande logro dos anos 80 e 90 fora converter as linguas do Estado Español en patrimonio común, o escenario político actual emprega a lingua como Guardiola o seu vídeo: para exaltar no vestiario nacional as emocións primarias dos xogadores, neste caso, exaltar aos falantes para que defendan “a camiseta da lingua”. Mentres canéase cos conceptos. Ninguén se atreve no Estado a defender o monolingüismo así que se mutou cara a un bilingüismo español-inglés, que, dito en simple, aspira a que o español se equipare ao inglés no hemisferio norte (Europa e Norteamérica) grazas á presión poboacional vida do outro hemisferio (América Central e do Sur). Por iso o nacionalista Mayor Oreja defende que o español sexa a segunda lingua europea e o neocolonialista Juan Luis Cebrián afirma que esta lingua nunca se impuxo nas colonias, senón que (tradúzolles) “foi a independencia das repúblicas americanas no século XIX a que impulsou o español como lingua de identidade nacional”.

Mentres, en Galicia, Cataluña e Euskadi os mesmos formulan un trilingüismo que Xesús Vázquez explicou como unha matrioska: “Eu son galego, vivo en España, son español e vivo nunha Europa cada vez máis global”. Con esa fórmula de monolingüismos sucesivos deseñáronse as famosas enquisas, nas que se imaxina un país inexistente no que só hai dúas linguas, para demostrar en realidade a xeraquía: o galego como lingua rexional, o español como lingua nacional e o inglés como lingua global. Na enquisa de Educación Infantil, ao preguntar pola lingua inicial, só aparecen tres opcións: galego, castelán ou as dúas. Se a rapazada forma parte dese sector da poboación que vive en Galicia e fala outros idiomas, e hainos, non teñen cadriño para responder. A segunda pregunta di: “Cal é a lingua habitual na que fala o seu fillo/a con vostede?”, e de novo o despregable, así que, se non puideron responder á primeira, se cadra tampouco poden responder á segunda, e alá vai a metade da enquisa. Por riba diríxense a un vostede que non se sabe quen é, imaxinando un perfil lingüístico uniforme para os dous proxenitores, como se non houbese familias nas que cada un deles fala de xeito habitual unha lingua diferente coa rapazada.

Hai ansia de imperio lingüístico e medo ao plurilingüismo, por iso nos propoñen que vistamos as linguas coma as camisetas dun equipo de fútbol, para que tomemos partido uniforme por estoutra ou por aqueloutra. As falantes, os falantes, temos que asumir a nosa responsabilidade. Boa semana e boas lecturas.

182| Xohana Torres, muller de gran intelixencia e rexa personalidade

Emisión DIARIO CULTURAL 11/05/2009

A traxectoria de Piñeiro é un convite a revisar desde a mirada masculina a traxectoria política e cultural da nación nunha parte importante do século XX. Mais, cal era o papel e a consideración das mulleres e das escritoras para o galeguismo nos longos anos do tardofranquismo?

Na correspondencia cruzada entre Piñeiro e Losada batemos cos estereotipos femininos operativos na época da dictadura. Dedúcese a muller de clase baixa, rural ou emigrante, que representaba a orixe e a esencia da nación, e que, segundo a tradición galeguista, xa na II República, estaría particularmente influída pola Igrexa, un prexuízo que cómpre ir matizando. Dedúcese tamén a reprodutora e anxo do fogar entregada á preservación da familia. E, finalmente, a muller ilustrada que participa na actividade galeguista, tratada esta con cordialidade en canto que asumía un compromiso coa causa. Non quero aquí abundar nesa misoxinia cordial de clube de señores que atravesa o galeguismo e o nacionalismo nos anos 60, senón sinalar aqueles datos que nestas cartas apuntan cara ao recoñecemento das mulleres. Verán, na crónica de Piñeiro e Losada seguimos a Pura Vázquez como autora da letra dunha canción en galego que concursaba no Festival da Canción Mediterránea, coñecemos os primeiros pasos da cantante Margariña ou o disco galego dunha catalá hoxe esquecida, Jacinta. Sabemos das mozas universitarias, como Teresa Otero Sande, a primeira con Ferrín en querer presentar a súa tese de doutoramento en galego na universidade de Compostela, aínda que realmente foi Camino Noia a primeira que chegou a defendela. E sabemos tamén de investigadoras estranxeiras interesadas nos estudos galegos, como Margot Sponer ou Maria Elvira Lacaci. E, por suposto, fálase das escritoras: Luz Pozo Garza, Pura Vázquez, María do Carme Kruckenberg, María Xosé Queizán, mesmo a controvertida Victoria Armesto e, en varias ocasións, Xohana Torres. En 1962 Piñeiro, ao valorar os máis firmes valores da nova narrativa galega (Mourullo, Ferrín, Camilo Gonsar), afirma:

E tamén teremos que lle prestar atención á poetisa Xohana Torres como prosista. Eu conózolle os primeiros capítulos dunha novela e parecéronme de grande fermosura literaria. Escribiu tamén unha obra de teatro, que eu aínda non conozo. [...] É muller de gran intelixencia e rexa persoalidade. (pp. 107-108) 

Da novela nada sabemos, as obras de teatro logo levaron premio, e pouco despois había estrearse como autora e tradutora de literatura infantil. Así que o desexo de escrita de Xohana Torres, ambicioso, abundante e comprometido nuns anos fundamentais para a vertebración do galeguismo, foi un reto que Piñeiro e os colegas nacionalistas souberon recoñecer, case sempre.

Ventureiras Letras Galegas, boa manifestación e boas lecturas.

179| Un experto que traballa en Norteamérica…

Emisión DIARIO CULTURAL 20/04/2009

Como esta semana é a Diada de Sant Jordi ou, traducido, o Día do Libro, voulles contar tres historias: unha policíaca, unha satírica e mais outra de ficción xornalística. Son tres narracións entre a ficción e a realidade e as tres empezan igual. Un experto que traballa en Norteamérica…

… vinculado ás universidades da outra banda do Atlántico e entendido en asuntos culturais, viaxa a Europa, a un país situado nun dos recantos da Península Ibérica, para investigar un caso. Apareceu unha víctima. A morta é a lingua dese país ibérico. O experto bota a andar as súas investigacións para coñecer as razóns que provocaron esa morte violenta e levaron, logo, á desaparición do idioma. Só queda unha única testemuña viva dese crime. Trátase da última persoa que fala esa lingua, un escritor. O experto vido de Norteamérica comproba que está a sufrir acoso inmobiliario. O propietario do resto do edificio quéreo botar do seu propio piso e faille a vida imposible para que lisque de alí. O escritor, a última persoa que fala esa lingua, renuncia ás comodidades e aos diñeiros que lle daría mudar de casa e deixar de escribir no seu idioma. Terá sentido ese sacrificio?

Un experto que traballa en Norteamérica… nesa grande metrópole que é Nova York, vai e cadra nun acto oficial cun alto cargo dese país situado nun dos recantos da Península Ibérica, que seica anda por Manhattan co obxectivo de promover as virtudes e marabillas da capital do seu país. A delegación vai e métese nun lío mais o experto norteamericano consegue zafar o asunto. En agradecemento o alto cargo convénceo para que veña pasar unha tempadiña canda el, e non pode evitar verse metido nun entramado escuro con fondo de corrupción.

Un experto que traballa en Norteamérica… entendido en asuntos culturais, viaxa a Europa e volve ao seu país, situado nun dos recantos da Península Ibérica, para conmemorar os trinta anos da independencia. O experto entrevístase con persoas reais e coñecidos da política, a historia, a industria, a cultura, o xornalismo, e con todo ese material escribe unha crónica que lle permite tomar conciencia de como se construíu aquela comunidade, das posibilidades da súa economía, da singularidade da súa cultura, da puxanza da súa lingua e sente que está a compartir a ledicia da independencia.

Non, non se trata de tres parábolas de política galega. Sonlles as sinopses de tres das novelas catalás máis promocionadas neste Sant Jordi, ficcións cun pé na realidade para pensar en tempo presente Cataluña: L’últim home que parlava català de Carles Casajuana, Amb ulls americans de Carme Riera e Crònica de la independència de Patrícia Gabancho. Como cren vostedes que rematan as tres novelas? E que final cren que lles poría o experto vido de Norteamérica para lidar cos asuntos de Cultura e o Turismo galegos do novo Goberno, Roberto Varela? Boa semana e boas lecturas.

157| Kara Walker, coma quen escribe unha novela na parede

Emisión DIARIO CULTURAL 03/11/2008
Kara Walker retalla en negro, e ben negro, as súas revisións dos mitos da nación norteamericana volvendo ao século XIX. Cun pé na negra e brutal memoria da escravitude e mais da guerra civil norteamericana, e co outro pé nese xénero tan branco que é a novela romántica, a artista plástica emprega técnicas e enfoques aparentemente inocentes para recompoñer coas súas instalacións, feitas coma colaxes, unha mirada comprometida cun período fundamental da historia desa nación que seica ten como enxulla unha idea, a liberdade. Kara Walker reúne desde a máis naïf estética victoriana á caricatura contundente no negro sólido do recortábel. E faino desde a encrucillada identitaria que ocupa como muller, feminista e afroamericana. Os seus traballos máis coñecidos son esas figuras retalladas en papel negro con figuras, cousas e paisaxes que logo pega nunha galería coma quen escribe unha novela na parede. Precisamente o interese pola silueta, pola imaxe en negro, quere mostrar unha aposta decidida por situarse na historia negada, no contradiscurso da nación, a raza e o xénero nos Estados Unidos. O seu primeiro traballo feito coa técnica de recortábeis titulouno Foise co vento (Gone with the Wind), unha revisión das escravas e dos escravos negros amarrados nos tópicos estremos de parviños felices ou de ignorantes. En 2001 presentou Escenas de caza (Hunting Scene). Nel facía unha crítica sobre o concepto de civilización e barbarie desde o punto de vista da Modernidade. Verán. Dunha banda, nunha paisaxe africana, un home negro espeta nas varas os seus trofeos de caza: as cabezas das mulleres e homes brancos. Pola outra, sobre unha paisaxe americana, os civilizados homes brancos, cos seus rifles, celebran os seus trofeos, cabezas de escravas e escravos negros. Non son estas as súas únicas siluetas brutais e corrosivas. Un dos recortábeis da instalación Meu complemento, meu inimigo, meu opresor, meu amor (My Complement, my Enemy, my Oppresor, my Love) representa unha escena da violación practicada polo amo no tellado da casoupa da escrava. Outro, titulado Aproximación á emancipación (The Emancipation Approximation, 2000) fai referencia a dúas loitas que marcan o tránsito do XVIII ao XIX, a abolición da escravitude e mais a vindicación das mulleres (iso si, brancas e de clase media), así que case dous séculos despois, semella que Kara Walker repita coa súa arte aquela frase que fixo famosa a Sojouner Truth no XIX: “E logo, eu non son muller?”. En dasorixesdemarzo.wordpress.com póñolles os enlaces a páxina de Kara Walker en Art 21 e mais a unha videoentrevista na que se documenta o seu interese por outra técnica, a proxección animada de sombras, imitando os comezos do cinema.

Kara Walker relata o racismo na alborada da nación americana; a súa arte parte da historia, pero non é un relato do pasado, nin só dos Estados Unidos. Boa semana e boas lecturas.