Arquivos mensuais: Xuño 2008

139| Xohana Torres, Clarice Lispector e os peixes

Emisión DIARIO CULTURAL 23/06/2008

Cadrando co San Xoán, un neno da Galicia interior, que non coñecía o mar, recibe unha carta do seu tío, que é pescador. Na carta dicíalle que chegara o tempo da sardiña e que cando quixera podía ir de pesca canda el. Así comeza Polo mar van as sardiñas, un conto de 1968 co que Xohana Torres falaba da vida dos homes do mar como unha aventura. Unha aventura na que o neno era copartícipe dunha actividade cotiá e tamén épica: a daqueles afoutos mariñeiros que nos seus barcos desafiaban o mar e as súas tormentas para lle tirar un dos seus tesouros, o peixe. Esta épica do mar, non sen contrapunto humorístico, enténdese mellor no propio discurso de ingreso de Xohana Torres na Academia Galega, que segue sendo, ao meu ver, unha lectura altamente recomendábel. No mesmo ano en que se publica esta primeira incursión da autora do “Eu tamén navegar!” na literatura infantil, Clarice Lispector publica o seu segundo conto, A mulher que matou os peixes, un texto que paga a pena recuperar porque se presenta como a confesión dunha nai que pide desculpas públicas á rapazada lectora, porque si, ela matou os peixes que o fillo deixara ao seu coidado. En ton confesional, e someténdose sempre á opinión de quen le, Clarice tenta desculpar ese crime involuntario debullando a súa intensa relación cos animais. Fala dos moitos gatos que chegou a ter na casa, dunha bica chamada María Fátima que papou un gato nun pispás, dos moitos e variados cans da súa vida e desoutra fauna natural coa que partillou a casa: os mosquitos e, sobre todo, as cascudas, ese becho que ocupa un lugar simbólico na súa narrativa para adultos. Fuxindo da tentación da prédica, coñecemos os sufrimentos dos animais e sabemos que aquela nai escritora non é a muller perfecta. Así que, o conto ten un aquel triste e, en realidade, é leal e honesto, porque, a vida non leva asegurado o happy end. Polo mar van as sardiñas reeditouno non hai moito a Editorial Galaxia e entre as moitas novidades destas semanas, Sabina Editorial publica os primeiros contos para nenos de Clarice Lispector, El misterio del conejo que sabía pensar e, o máis interesante, La mujer que mató a los peces, verquidos ambos e dous por Elena Losada, responsábel das últimas traducións ao español da brasileira.

Sempre falamos da importancia da literatura infantil e xuvenil, delegando nela as nosas expectativas sobre a formación intelectual e ética da rapazada. Dicimos que a recoñecemos, mais logo, en realidade, nada sabemos deses textos. Eu sonlles das que leo literatura infantil de agasallo. Verán, varias veces ao ano Diandra e mais eu imos á libraría do Xaime, a Andel, á procura de novos títulos. Divertímonos moito decidindo e negociando qué novos contos vai levar Diandra como agasallo para a súa biblioteca. Só hai unha condición: eu tamén os quero ler. Bo solsticio cheo de fogueiras e sardiñas, e boas lecturas.


138| De blogs e escritoras

Emisión DIARIO CULTURAL 16/06/2008

Un blog non é un diario aínda que lle imite moito no que ten de escrita atomizada, de acompañar a experiencia, as emocións e os días, e de comunicación directa. O blog, ben aproveitadiño, abre o reto a unha escrita que lle tira rendemento ás tentacións semióticas da rede, que son moitas: a multiplicación do eu nunha procesión de alter-egos de ficción, a superación das dúas dimensións da lectura reenviando a outras páxinas, a intervención de quen le alterando o sentido da escrita ou a posibilidade da comunicación global. O blog potencia un eu de raíz romántica que quere escribir e ser lido, aínda que moitas veces quen le nin é tanta xente nin tan descoñecida. Atrinchéirase quen escribe no dereito individual a emitir opinión porque cre que esta é unha maneira de transformar o mundo, deixándose levar, se cadra, por unha interpretación enganosa do termo globalización. Mais non sempre demostra a mesma intensidade lectora, por iso o principal perigo da blogosfera radica en que a loulea do eu omnipotente derive en solipsismo.

Con todo a blogosfera élles do máis estimulante. E desde os estudos literarios feministas aínda máis. A falta de mediación e a democratización da autoría (“calquera pode escribir un blog”) produce as máximas desconfianzas da academia, mais, pregúntome: se nas décadas pasadas se aplaudiu e potenciou a narrativa popular como factor de normalización cultural e lingüística, como é que nos produce tanta desconfianza o fenómeno blog, que é unha forma aberta de escrita popular? Haberá quen diga que no blogomillo literario hai moito lixo virtual e que faltan mellores gps que eviten as reviravoltas en bucle de san google, convertido nunha adaptación mecánica de san Agapito, o de “fai que atope un sitio bonito”. E levan razón. Mais alén dos tirapuxas sobre os atrancos do blogomillo, o que resulta evidente é que o blog fai de caderno aberto de moitas escritoras. Así que a rede está a cumprir o papel que tiñan os xornais e revistas literarias no século pasado: acompañar o nacemento de novas escritoras e de novas escritas.

Pero ademais a escrita formalmente condicionada do blog está a modificar a narrativa autobiográfica e mais a experimentación poética publicada en libro. Poño un só caso, pero hai moitos máis. Luz e Lupe é unha biografía transformada pola escrita da experiencia e o texto atomizado do blog. Fronte á verdade obxectiva da biografía como xénero histórico, Lupe Gómez prefire a verdade esmagadora da biografía, da vida allea, proxectada na vida propia. E resulta máis eficaz e máis interesante.

Ando a voltas, como ven, cos blogs literarios escritos por mulleres así que queda o convite feito para ir ao meu blog: https://dasorixesdemarzo.wordpress.com. Alí pódense ler estes comentarios de opinión, e retrucar e opinar. Boa semana e boas lecturas.


137| Apoloxía das mulleres

Emisión DIARIO CULTURAL 09/06/2008

Referíame a semana pasada á Despedida de Lidia y Armindo, ese texto inédito de Francisca Isla e Losada no que a protagonista, encarnando unha Venus ilustrada, pretende disuadir ao seu Marte das dubidosas glorias da guerra. Coa súa publicación déitase bastante máis luz sobre unha das escritoras do século XVIII, que até agora nos era máis coñecida como editora dos textos de seu irmán que como creadora. Pois ben, hai unhas semanas saíu do prelo outro estudo que contribúe a coñecer mellor o contexto en que escribían as ilustradas. Refírome a La vida y la escritura en el siglo XVIII. Inés de Joyes: Apología de las mujeres, un estudo con edición crítica profusamente anotada de Mónica Bolufer e publicado pola Universidade de Valencia. Até agora Inés de Joyes era un interrogante. A primeira noticia que dela se tivo aparecía no seu único libro publicado: a tradución ao español dunha novela moralizante que tivo bastante éxito no seu momento Rasselas, príncipe de Abisinia, publicada en español en 1793, o mesmo ano no que decapitan a Olympe de Gouges. O curioso do caso é que na portada da tradución non constaba o nome do autor da novela, Samuel Johnson, un escritor inglés moi popular, senón unha descoñecida que se arrogaba a autoría dun texto engadido ao final. Reparen na lenda da portada do libro: “El Príncipe de Abisinia. Novela traducida del inglés por Doña Inés Joyes y Blake. Va inserta a continuación una Apología de las mujeres en carta original de la traductora a sus hijas”. Nela abunda na cuestión das mulleres cos argumentos que percorren o século XVIII: a reinterpretación do relato de Adán e Eva, os argumentos de Feijóo, a defensa da capacidade intectual das mulleres, a necesidade da súa instrucción intelectual e de preparalas para as conversas racionais e para unha máis axeitada educación dos fillos, a importancia da formación como ingrediente da virtude, e, finalmente, a defensa da muller solteira fronte os matrimonios desiguais, unha cuestión que ocupa tamén o século XIX, mesmo a Concepción Arenal, aínda que con outros argumentos. Como ben se fai notar nesta pormenorizada edición, a Apología de las mujeres participa no debate intenso que ocupou, por exemplo, a Josefa Amar y Borbón ou Mary Wollstonecraft e, sen chegar a romper co contrato sexual da Modernidade, defende a capacidade intelectual das mulleres.

Inés de Joyes, sabémolo agora, pertencía á burguesía comerciante andaluza mais de ascendencia irlandesa, e fíxose cargo do negocio familiar cando quedou viúva. Trátase dun caso máis de muller de clase alta que participa de maneira activa na vida intelectual cando chega á idade madura e cando xa quedou viúva, porque, como se sabe, a escrita era daquela un estorbo para o desexo masculino e para a reproducción. Boa semana e boas lecturas.


136| Contra as estrañas glorias da guerra

Emisión DIARIO CULTURAL 02/06/2008

En Europa o século XVIII remata cos escritos fundacionais do feminismo occidental: os de Olympe de Gouges, revolucionaria e autora de textos de teatro político a prol da abolición da escravitude e da necesidade do divorcio, ademais da contradeclaración dos dereitos da cidadá que lle custou a vida; e, por suposto, a coñecida vindicación de Mary Wollstonecraft. A vindicación feminista na España ilustrada avanzou polo carreiro aberto por Benito Feijoo e o seu famoso Discurso en defensa de las mujeres, que tanta influencia tivo no seu século e mais no seguinte, e que serviu para autorizar escritos apoloxéticos de ilustradas posteriores. Mais, nin todas as escritoras interviron nese debate, nin polo de agora sabemos abondo daquel período. De feito os manuais mostran máis o papel das ilustradas como editoras e tradutoras que como autoras de textos orixinais.

Nun dos anexos dos Cuadernos de Estudios Gallegos Carlos García Cortés vén de publicar unha monografía sobre María Francisca de Isla e Losada, a única escritora galega que coñecemos do XVIII. Ela asumiu o papel de editora do seu medio-irmán, o xesuíta Padre Isla, quen, exiliado en Boloña, lle encarga a edición da súa obra. E coñecíase ben aquel único poema en galego conservado entre os papeis do Cura de Fruíme. Pois ben, no estudo de García Cortés, pormenorizado e por veces confuso, rescátase unha longa peza inédita de 1770 escrita en octavas reais e titulada Despedida de Lidia y Armindo. Trátase dunha actualización da alegoría dos amores de Venus e Marte, é dicir, o amor, representado pola muller fermosa, fronte a guerra, representada polo guerreiro, que contaba cunha longa tradición literaria e, sobre todo, pictórica, desde os frescos de Pompeia deica os cadros dos mestres italianos do Renacemento, como Boticelli ou o Veronés. Baixo a tona dunha historia tópica da morte pola ausencia do amado, o máis interesante do texto radica en que a amada ten voz propia e ao longo de moitos versos tenta convencer racionalmente ao home das vantaxes do amor fronte o recoñecemento acadado co sangue da guerra. Finalmente Armindo decide marchar e Lidia morre de amor, mais non sen antes lle facer algunhas consideracións, aínda vixentes, para tentar convencelo de que desista. Dille Lidia na estrofa 32:

¿Qué triunfos tú procuras, qué victorias
que no pueda mi pecho asegurarte?
Vas a la guerra buscando extrañas glorias,
dejas las glorias, que pudiera darte,
solicitas en sangre altas memorias
dejando a Venus por seguir a Marte
.

Aínda que a retórica ilustrada se cadra cae un chisco lonxe, os argumentos que debulla Lidia ao longo de varias estrofas veñen a ser os mesmiños que fundamentan a lóxica contestataria do 68: “Fai o amor e non a guerra”. Boa semana e boas lecturas.