Arquivos mensuais: Novembro 2008

160| Da Praza do Diamante ás fontes do Orinoco

Emisión DIARIO CULTURAL 24/11/2008

Este outono en Barcelona ten dous nomes propios que enchen salas de conferencias, algún que outro teatro e salas de exposicións, porque dúas das súas artistas máis sobranceiras habían cumprir neste 2008 cen anos. Coñeceron en carne propia a experiencia do exilio, viviron o amor como unha experiencia de liberdade, pero sobre todo legaron grandes obras: a escritora Mercè Rodoreda e mais a pintora Remedios Varo.

A Mercè Rodoreda non lle cómpre presentación, aínda que do catalán para fóra segue faltiña de lecturas alén da única novela que lle coñecemos e que unha fábrica de lectura sentimental, RBA, afogou en rosa na súa colección de quiosco. Mercè Rodoreda coseu naquela Natàlia, dita Colometa, coas roupaxes e xeitos da xente corrente e por iso algo ten en común A praza do Diamante con Adiós María de Xohana Torres. Nas dúas escóllese como protagonista unha muller “normal”, é dicir, de clase baixa, o que as sitúa nun lugar axeitado para mostrar as inconveniencias dun momento histórico en crise. Nas dúas as protagonistas son antes que nada mulleres e como tales poñen voz ao desexo silenciado delas, porque miran o mundo desde esa mirada inédita e sincera. Por iso a inexperta Colometa, por exemplo, fala do seu medo a morrer partida, que é o mal do que seica morrían as mulleres casadas, chegando a conclusións inverosímiles que a converten nun personaxe tenro e rexo. E nas dúas hai unha procura da linguaxe, porque as narradoras queren deixar falar as protagonistas coas súas palabras, coa súa sintaxe, en monólogos que permiten alancar alén da narrativa de tese.

Tamén Remedios Varo tería cumprido hogano cen anos. Amiga dos surrealistas e amante de Péret, e unha das que mellor soubo codificar o onírico en pintura. Un dos seus cadros máis coñecidos, Exploración das fontes do Orinoco (1959) é un prodixio da ensamblaxe anatómica con elementos fóra da súa orde natural. Verán: o grande peixe vermello do fociño alado que nada en vertical leva na boca a muller que se botou a navegar para descobrir a medida exacta das orixes do grande río. De Remedios Varo a Louise Bourgeois hai só un chimpo, aínda que o feminismo da francesa converte a súa obra en denuncia por veces agresiva, mais a capacidade de Varo para artellar seres inexistentes sitúaa como un referente desas hibridacións que atopamos logo nas artes visuais feministas do século XX que veu despois.

Mercè Rodoreda no texto e Remedios Varo no cadro reinventan as narrativas que lle deron corpo a feminidades afirmativas. Abonda con mirar cos ollos atentos para gozar destas obras poderosamente actuais. Boa semana e boas lecturas, da Praza do Diamante ás fontes do Orinoco, da realidade que fía na utopía ao soño que se fai sólido no cadro.

Advertisements

159| Lecturas co dedo no rato

Emisión DIARIO CULTURAL 17/11/2008

Volvo ao couto mixto da literatura dixital. Experimentar no soporte virtual non só significa levar a creación a un soporte contemporáneo, que favorece a interdisplinariedade e o acceso ao público, senón que favorece a autoría colaborativa, como demostra unha revista singular, Born Magazine. Hai unhas semanas Anxos Sumai reivindicaba en Barcelona a terceira dimensión da literatura en internet. Co seu falar mainiño ía debullando os retos inherentes á creación “dentro do acuario” e afirmaba que non hai abondo con trasladar o texto da páxina á pantalla senón que cómpre atinxir a terceira dimensión aproveitando os recursos que ofrece o entorno virtual. Un entorno que desenvolve moitas das técnicas da literatura experimental do século XX, como a poesía animada, os xogos tipográficos ou os elementos visuais e sonoros, e aínda permite ir un chisco máis alá, e incorporar a lectura interactiva, que require premer no rato para seguir unha ligazón, decidir unha opción de lectura, ou entrar nunha imaxe ou nun texto que se transforman. Moitas poetas retrúcanme, convencidas, e afirman que a poesía non precisa tantos trebellos, que a palabra escrita no libro segue vixente como reto e que mesmo se converteu nunha forma de creación resistente no medio do tsunami audiovisual e cibercreativo actual. Concordo, mais… non se trata de escoller senón de engadir, de desenvolver un proxecto creativo desde a experimentación nun soporte contemporáneo. Contemporáneo e afín a moitos dos retos que atopamos na poesía máis interesante escrita na dobre dimensión. Non se trata de xogar por xogar senón de explorar as posibilidades do dixital convertido nun laboratorio da linguaxe pronto a alimentar a innovación.

Na súa intervención Anxos Sumai alertaba tamén do principal atranco para levar a escrita a esa terceira dimensión: se cadra a escritora, o escritor, así, soíños, non tiñan recursos abondos. Daquela, só hai unha solución, a escrita colaborativa, ben como proceso de creación colectiva, ben como creación dirixida na que, igual que acontece no cinema, a persoa que goberna o proxecto precisa especialistas en fotografía, escenografía ou música. Na rede poden consultar unha revista de Seattle dedicada a este tipo de creacións que parten do texto: Born Magazine. Nos números recentes poden encontrar poemas tan diferentes como “Snowbound” (“Bloqueada pola neve”), de Elizabeth Tornes, ilustrado por Josh Spivey, e o curioso “Two trains” (“Dous trens”) de Victoria Chang, que desenvolve un problema-tipo de matemáticas de forma poética, con imaxes de Jonathan Yuen. Ou, finalmente, un xoguete poético, o “fathometer” de Brenda Shaugnessy e Carla Diana, que convida a pescar estrofas siderais. No blog dasorixesdemarzo.wordpress.com déixolles todas as ligazóns. Boa semana e boas lecturas co dedo no rato.


158| Rebeldes agora non tan periféricas

Emisión DIARIO CULTURAL 10/11/2008

Poñamos que a loita polas liberdades se puidera resumir en 350 nomes de mulleres rebeldes e afoutas. Pois ben, ese é o total de nomes propios que inzan unha guía ilustrada da historia do feminismo publicada hai pouco por Ana Muiña: Rebeldes periféricas del siglo XIX.

O libro publícao unha editorial pequerrechiña chamada La Linterna Sorda, que coida atentamente todo o que fai, desde os libros á web corporativa. Nel ofrécese un percorrido histórico interesante cheo de datos e textos que abrangue deica comezos do s. XX, porque xa se sabe que os procesos non atenden ás fronteiras dos números. E alí as están, desde Concepción Arenal á librepensadora masona Amalia Domingo Soler, as dúas preocupadas polas condicións da muller traballadora e o pauperismo; ou desde a lituana Emma Goldman á ferrolá Amalia Fraguela, dúas libertarias de diferente condición. O texto, que se maquetou ao xeito dunha enciclopedia hipertextual, concede moita importancia á información suplementaria, por iso as marxes se inzan de retratos desas mulleres a contracorrente do seu tempo, dos seus libros e panfletos, e mesmo de retallos sorprendentes de publicacións da época que nos descobren aspectos pouco divulgados da vida cotiá desas mulleres. Entre as curiosidades que nos tocan en eido propio, unha fotografía de finais do XIX de mulleres lavandeiras en Sarria, que, como adoita acontecer en boa parte da bibliografía española, se transcribe erradamente como Sarriá, por influencia do topónimo barcelonés (p. 110). E se entran na web da editorial, La Linterna Sorda, poderán ver outra peza para a historia da fotografía: un daqueles retratos con caras embutidas en paisaxes de cartón, neste caso, cunha torre de Hércules ao fondo. Rebeldes periféricas del siglo XIX vén ateigado de datos e imaxes, e entre as que agora nos fan matinar, e rir, están os debuxos dos diversos modelos de consoladores terapéuticos empregados para curar a histeria, como os que se anunciaban en 1910 nun folleto comercial norteamericano baixo un reclamo prometedor: “Vibration is life”.

Neste repaso interesante á loita das mulleres a prol da liberdade, a igualdade e a xustiza, constátase esa transversalidade que caracteriza o feminismo. Porque as mulleres se comprometeron desde diversas estremas ideolóxicas co antimilitarismo, a folga de ventres, os dereitos das obreiras, a emancipación, a sexualidade libre, o dereito á instrucción e ao saber, ou a reacción contra o matrimonio. Esta mirada retrospectiva interesa moito en tempos tan transformados pola loita a prol dunha cidadanía máis xusta e o acceso real aos dereitos (reparen que aínda está pendente de resolver, por exemplo, o estatuto da muller rural). Ana Muiña percorre as reivindicacións nas que moitas mulleres teimaron antes ca nós, así que vaian a esas rebeldes agora non tan periféricas, e non esquezan que, para encher baleiros no que toca a Galicia, sempre poden ir ao Álbum de Mulleres do Consello da Cultura Galega e mais ao Dicionario de mulleres galegas de Aurora Marco. Boa semana e boas lecturas, rebeldes.


157| Kara Walker, coma quen escribe unha novela na parede

Emisión DIARIO CULTURAL 03/11/2008
Kara Walker retalla en negro, e ben negro, as súas revisións dos mitos da nación norteamericana volvendo ao século XIX. Cun pé na negra e brutal memoria da escravitude e mais da guerra civil norteamericana, e co outro pé nese xénero tan branco que é a novela romántica, a artista plástica emprega técnicas e enfoques aparentemente inocentes para recompoñer coas súas instalacións, feitas coma colaxes, unha mirada comprometida cun período fundamental da historia desa nación que seica ten como enxulla unha idea, a liberdade. Kara Walker reúne desde a máis naïf estética victoriana á caricatura contundente no negro sólido do recortábel. E faino desde a encrucillada identitaria que ocupa como muller, feminista e afroamericana. Os seus traballos máis coñecidos son esas figuras retalladas en papel negro con figuras, cousas e paisaxes que logo pega nunha galería coma quen escribe unha novela na parede. Precisamente o interese pola silueta, pola imaxe en negro, quere mostrar unha aposta decidida por situarse na historia negada, no contradiscurso da nación, a raza e o xénero nos Estados Unidos. O seu primeiro traballo feito coa técnica de recortábeis titulouno Foise co vento (Gone with the Wind), unha revisión das escravas e dos escravos negros amarrados nos tópicos estremos de parviños felices ou de ignorantes. En 2001 presentou Escenas de caza (Hunting Scene). Nel facía unha crítica sobre o concepto de civilización e barbarie desde o punto de vista da Modernidade. Verán. Dunha banda, nunha paisaxe africana, un home negro espeta nas varas os seus trofeos de caza: as cabezas das mulleres e homes brancos. Pola outra, sobre unha paisaxe americana, os civilizados homes brancos, cos seus rifles, celebran os seus trofeos, cabezas de escravas e escravos negros. Non son estas as súas únicas siluetas brutais e corrosivas. Un dos recortábeis da instalación Meu complemento, meu inimigo, meu opresor, meu amor (My Complement, my Enemy, my Oppresor, my Love) representa unha escena da violación practicada polo amo no tellado da casoupa da escrava. Outro, titulado Aproximación á emancipación (The Emancipation Approximation, 2000) fai referencia a dúas loitas que marcan o tránsito do XVIII ao XIX, a abolición da escravitude e mais a vindicación das mulleres (iso si, brancas e de clase media), así que case dous séculos despois, semella que Kara Walker repita coa súa arte aquela frase que fixo famosa a Sojouner Truth no XIX: “E logo, eu non son muller?”. En dasorixesdemarzo.wordpress.com póñolles os enlaces a páxina de Kara Walker en Art 21 e mais a unha videoentrevista na que se documenta o seu interese por outra técnica, a proxección animada de sombras, imitando os comezos do cinema.

Kara Walker relata o racismo na alborada da nación americana; a súa arte parte da historia, pero non é un relato do pasado, nin só dos Estados Unidos. Boa semana e boas lecturas.