Arquivos mensuais: Xaneiro 2009

167| Elas e a síndrome de Rimbaud

Emisión DIARIO CULTURAL 26/01/2009

O venres pasado Daniel Salgado abordaba no suplemento Luces a chamada síndrome de Rimbaud na literatura galega, mais esa renuncia a escribir literatura pide unha segunda reportaxe centrada nas escritoras, porque os seus silencios non só abren interrogantes sobre a creación literaria senón tamén sobre as súas singulares condicións de escrita e recepción.

Daniel Salgado interrogábase sobre as razóns que levaron ao silencio literario a algúns escritores malia o éxito ou a ambición dos seus libros publicados. Procurou a resposta entre autores que non precisan grande presentación e merecen lectura atenta, como Fermín Bouza, Víctor Freixanes, Aníbal Malvar ou Anxo Quintela (si, si, o mesmo Anxo que lles fala no Diario Cultural). Mais, levando a reportaxe ao meu muíño, se hai silencios clamorosos son os das escritoras. Porque elas tamén sufriron a síndrome de Rimbaud, a miúdo como efecto colateral da súa condición de mulleres literatas. Claman os tres silencios clásicos que seguen a incomodar a historia da literatura galega: o de Rosalía de Castro cando renuncia á creación en galego, o silencio público de María Mariño, e mais o rexeitamento da vida pública de Xohana Torres (da vida pública da parroquia literaria, porque, como afirmou moitas veces, ela nunca deixou de escribir). Mais hai moitas outras escritoras que abren interrogantes coa súa ausencia. Pilar Pallarés, por exemplo. En 1996 publicou Livro das devoracións, un poemario fundamental que cumpriría ir reeditando, e desde entón só deixa pegadas en xornais, limiares e escolmas. Ou Margarita Ledo, que levou a súa vontade de escrita a unha modalidade textual á que aínda non lle concedemos a atención debida desde os estudos literarios: o guión cinematográfico. E mesmo as poetas Anxos Romeo, Mónica Góñez, Emma Pedreira Lombardía ou María Comesaña. E entre as narradoras, Laura Caveiro, que segue na vida literaria como crítica e integrante de xurados literarios, ou Eva Moreda, unha das novas promesas da súa xeración que agora seica investiga nos estudos musicolóxicos nunha universidade de Londres. A esta nómina habería que lle engadir algúns nomes máis que entrarían no que Dolores Vilavedra denominou “escritoras dunha única novela”, como María Gándara, máis coñecida co pseudónimo Lola González, ou Carmen Panero, a quen lle debo a paixón pola literatura grazas ás clases emocionantes que nos daba no instituto de Coia.

Se Daniel Salgado tiver vagar había ser ben interesante una segunda reportaxe para coñecer por boca das propias escritoras as razóns dos seus silencios. Mentres, contra a síndrome de Rimbaud non queda outra que sucumbir á síndrome de Stendhal, quen seica en Florencia quedou atordoado por unha poderosa experiencia estética. Así que lean, lean apaixonadamente e sucumban á beleza intelixente. Boa semana e boas lecturas.

Advertisements

166| “A hedra vermella do teu sangue”: exilio e desexo en Marçal e Rodoreda

Emisión DIARIO CULTURAL 19/01/2009

No Passeig de Gràcia, unha diante da outra, pódense ver estes días senllas exposicións de dúas escritoras que centran o interese dos estudos cataláns nos últimos tempos: no Palau Robert, Maria-Mercè Marçal fotografada por Pilar Aymerich, Colita e Montserrat Manent, e na Pedrera a obra pictórica de Mercè Rodoreda, que nalgúns dos seus cadros fai pensar naquelas mozas de ollos inmensos que trazou Ana Pillado nos seus inicios.

A semana pasada tivo lugar unha mesa redonda para propor por primeira vez a lectura comparada das dúas, confrontando os versos escritos por Maria-Mercè Marçal, autora tamén dunha novela, e Mercè Rodoreda, que escribiu sonetos e pintou cadros cando faltaba alento para a narrativa longa. A mesa viña completar as xornadas marçalianas que se celebraron no decembro e nas que se falou, e moito, das súas conexións poéticas con outros escritores, como Joan Brossa, Anna Akhmátova e Rosalía de Castro, á que lle dedicou algún poema. Para abundaren no tema poden consultar os números monográficos que lle dedicaron no seu día as revistas Urc e Lectora e mais as actas das Primeres Jornades Marçalianes que vén de editar a Fundació Marçal. Mercè Ibarz abriu a mesa salientando que aínda quedaban deberes por facer: a publicación íntegra da poesía de Rodoreda, que se botou a escribir versos sempre alentada polo seu amigo e poeta Josep Carner. Muller atenta ao devir do seu tempo, elixe a figura de Ulises para representar unha das grandes cuestións que ocupan o século XX: as incertezas do exilio, que debullaron onda nós, desde a experiencia galega, Avilés de Taramancos e Florencio Delgado Gurriarán. Mais nesta primeira lectura comparada Marçal-Rodoreda adiantouse un chisco máis. Neus Aguado e Carles Torner sinalaron semellanzas e diferenzas na súa escrita do exilio, do desexo, do corpo, dos mitos e no común interese pola forma estrófica como reto: o soneto para a Rodoreda e a sextina para a Marçal. Mais o achado máis fascinante da lectura comparada que se fixo a semana pasada foi un verso fermoso que aproximaba as dúas autoras: “L’heura vermella de la teva sang” (tradúzolles: “A hedra vermella do teu sangue”). Escribir, escribiuno a Rodoreda pero o verso cadra coa omnipresencia da hedra na Marçal, e lido así soíño ninguén llo atribuiría á autora d’ A Praza do Diamante.

Se non poden vir a Barcelona, non desaproveiten a ocasión de ver o vídeo da exposición sobre Maria-Mercè Marçal, que inclúe lecturas por boca da propia autora e permite ver os seus cadernos de escrita. E aínda poden aproveitar, se queren, para repasar unha anterior sobre Vázquez Montalbán, onde han bater cunha pegada de Suso de Toro. Teñen as ligazóns todiñas no blog. Como Marçal e Rodoreda seguen case impracticábeis en galego, anímense a lelas no orixinal. Bona setmana i bones lectures.


165| Wikipedia, Galipedia

Emisión DIARIO CULTURAL 12/01/2009

O vindeiro 15 de xaneiro a Wikipedia está de aniversario. Hai nove aniños lanzábase ao ciberespazo a idea en inglés e no maio de 2001 xurdían edicións en trece idiomas máis, entre outros, en catalán, chinés, español, portugués ou ruso. A edición galega demorou até o 8 de marzo de 2003.

A Wikipedia converteuse de seguida nunha ferramenta socorrida e popular, e a iso contribuíron, sen dúbida, os motores de procura de información, unha tecnoloxía ergonómica e unha concepción nova do coñecemento. Porque a posibilidade de xerar coñecemento libre e a libre dispor semellaba cumprir un dos desexos do individuo postmoderno: participar realmente nos saberes, doutrinas monopolistas á parte. Mais de seguida o paradigma ilustrado que nos forma detectou as pexas: dunha banda, a súa parcialidade, con importantes lagoas no que fai ao número de entradas e contidos; por outra, a falta de rigor na información. Agora ben, a diferenza dos proxectos enciclopédicos clásicos, a autoría é anónima, aberta e colaborativa e, xa que logo, a posibilidade de mellora está sempre aberta, e aí radica o interese fundamental deste proxecto. A Encyclopédie francesa de Diderot e D’Alembert, subtitulada Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, era o produto dunha emerxente sociedade moderna que teimaba por catalogar e arrumbar racionalmente o coñecemento global, por iso gañou numerosos detractores na súa contemporaneidade. Agora a postmoderna Wikipedia dá un paso adiante na concepción enciclopédica: a socialización do coñecemento, asumindo os riscos que iso comporta. Con nove aniños cumpridos, ninguén dubida da súa popularidade, xa que logo ese soporte recorrente de coñecemento debería preocuparnos desde os templos do saber. Mentar nas universidades as wikipedias vén a ser como bater con Belcebú. Non nego os moitos problemas que se derivan da redacción colaborativa e aberta, que permiten a incursión da ignorancia, o erro e o vandalismo; vandalismo do que é víctima, por exemplo, a entrada “Rosalía de Castro” en catalán, en español e en neerlandés (vexan o apartado de obras en prosa). Porén, unha das obrigas dos centros que xeran saber é a socialización do coñecemento. E, por exemplo, unha das consecuencias dos bos exercicios do alumnado debía ser a redacción de boas entradas nas wikipedias. O reto non é doado porque para acadar unha entrada correcta cómpre aprender as ferramentas e metodoloxía tradicionais da investigación e mais a tecnoloxía wiki e a comunicación en internet, mais paga a pena.

Segundo as cifras que ofrece a propia Wikipedia, a edición galega, coñecida na parroquia como Galipedia, xoga na segunda división, canda as edicións asturiana, euskara, latina, noruega, vietnamita ou thai, con 43.283 entradas a día de hoxe, así que o reto queda aberto, para todo o mundo. Boa semana e boas wikilecturas.


164| Compras previsíbeis para perfís lectores estereotipados

Emisión DIARIO CULTURAL 05/01/2009

O 5 de xaneiro fai as veces de segundo día do libro. As librarías énchense de público insospeitado á procura do agasallo de última hora. Best-sellers para aquela tía que gosta da lectura pero non se sabe ben que é o que le. Un libro de fotografías da bisbarra ou calquera outra receita cociñada con talladas de memoria local para o papá, que seguro que recoñece no libro os lugares da infancia. Biografías e memorias para adultos en xeral. Literatura práctica para calquera a quen se lle coñecen moitas afeccións, e se cadra unha delas non é a de ler, como guías de cogumelos, de viaxes, de faros, de arquitectura rural… ou unha monografía moi ilustrada de pintor canónico que sempre serve para un roto e un descosido, na liña dos “clásicos populares” da música.  Compras previsíbeis para perfís lectores estereotipados que, segundo as miñas librarías de cabeceira, segue a funcionar.

Como seguen a funcionar os estereotipos na oferta máis vendida para público adolescente. Nestas datas o papel adoita quedar por detrás dos trebellos electrónicos e os adobíos de moda, por iso máis dunha testa amoblada de intelectual bota man do best-seller, que conta con máis público seareiro que rabudos detractores, xustificándose cun consolador pero desacougante: “que lean, aínda que só sexa isto”. Lectura, entón, sen intelixencia?

Superada a febre de Harry Potter tocoulle a vez a Twilight (traducido como Crepúsculo en portugués e español). Ou dito doutro xeito, pasamos de J.K. Rolling a Stephenie Meyer. Crepúsculo súmase á parroquia de vampiros que abunda na literatura e nas series de televisión. O atractivo do home-vampiro está fóra de toda dúbida: desexo erótico, fermosura lánguida, rebeldía individual e mesmo riqueza. Mais esta nova onda vamp para adolescentes aséntase na reiteración dos roles de xénero. El, o desexado, é o gardián, o cazador, o monstro parcialmente humanizado que suma intelixencia e forza e ten por principio non beber sangue humano pero si de animais. Mágoa que de novo o lugar do heroe segue reservado para el e a Bella pouco máis é ca unha versión actualizada da muller virxinal. De novo o relato popular resulta perfectamente estereotipado, heteronormativo e patriarcal e cumpriría analizalo, poñamos por caso, coa lámpada dos últimos ensaios de Teresa Moure e María Xosé Queizán, O natural é político e Anti natura, dúas liñas no pensamento feminista que non deixan indiferentes e arrepañan as ferramentas para desmontar a cultura actual e verlle as ganas de domear de novo o desexo das adolescentes, pechándoas en roles previsíbeis.

Supoño que as republicanas e nada patriarcais raíñas magas non precisan consellos para elixir os libros máis axeitados en cada caso. Así que aproveiten, que aínda hai unhas horiñas. Remexan nos libros e non escollan só pola cuberta; fágano máis ben pola letra. Que lles preste. Bos agasallos, boa semana e boas lecturas.