Arquivos mensuais: Abril 2009

180| Silvia Mistral

Emisión DIARIO CULTURAL 27/04/2009

O barco Ipanema foi un lugar importante do exilio itinerante de Silvia Mistral, pseudónimo da anarquista Hortensia Blanch Pita, galega por parte de nai. E boa parte desa travesía cóntaa en Éxodo. Diario de una refugiada española (2009), un libro que vén de reeditar en Icaria o investigador galego na Universidade de Michigan, José F. Colmeiro.

Non é esta a primeira vez que Colmeiro se mergulla na memoria e nas itinerancias. Hai algúns anos publicou en Anthropos unha monografía, Memoria histórica e identidad cultural. De la postguerra a la postmodernidad (2005), que inclúe un capítulo sobre a reinvención contemporánea do camiño de Santiago e nel analiza o derradeiro filme de Chano Piñeiro, O camiño das estrelas. Mais agora reedita un libro que había tempo agardaba ser recuperado, e que vén confirmar que os barcos, os lugares do tránsito, son tan importantes como as cidades nas que se viviu o exilio. Os barcos que atravesaron o Atlántico, ateigadiños de exiliadas e exiliados da España republicana, eran densas cidades flotantes que por unhas semanas viñan ser verdadeiras comunidades. Por iso digo que os barcos foron tamén un lugar, un espazo do exilio que debían poder marcarse nas topobiografías dixitais, como se comproba neste libro, o máis coñecido, de Silvia Mistral. Éxodo. Diario de una refugiada española marca tamén o tránsito entre as dúas xeiras da vida da autora. Ela, que fora crítica de cinema na revista Umbral e traballaba como xefa de publicidade da Paramount en Barcelona antes de que a bota de Franco o esmagara todiño, logo, no exilio, cultivou a literatura de supervivencia escribindo literatura infantil e novela rosa en castelán, máis entre os dous períodos escribiu este diario. Nel pódense seguir os últimos días da guerra nunha Barcelona asediada pola fame, as bombas, a desmoralización, o paso polos campos de concentración do sur de Francia e, por fin, a travesía atlántica. A bibliografía galega adoita salientar un treito de Éxodo, aquel no que se relata a despedida dos galegos ao pasar diante da Costa da Morte, cando botan unha botella ao mar co seguinte texto (cito):

Á vista de Fisterre, recibe, pobo galego, o saúdo garimoso dos que niste intre dooroso van cara ao exilio. Non perdades esperanzas, mantede o esprito ergueito que non tardará en caír o treidor que perante tres anos encheu de mortos Galiza e de loito os seus fogares. VIVA GALIZA CEIBE. VIVA A REPÚBRICA. ABAIXO FRANCO (ed. 1940, p. 163).

Algúns anos máis tarde un mozote máis novo, agora profesor xubilado da Universidade de California Santa Barbara, Víctor Fuentes, relataba na súa autobiografía Morir en Isla Vista (1999) a súa propia travesía cara ao exilio americano. Ao pasar por última vez diante das costas de Galicia, outro grupo de galegos fai a despedida. A súa botella ao mar foi unha canción, A Rianxeira. Boa semana e boas lecturas.


179| Un experto que traballa en Norteamérica…

Emisión DIARIO CULTURAL 20/04/2009

Como esta semana é a Diada de Sant Jordi ou, traducido, o Día do Libro, voulles contar tres historias: unha policíaca, unha satírica e mais outra de ficción xornalística. Son tres narracións entre a ficción e a realidade e as tres empezan igual. Un experto que traballa en Norteamérica…

… vinculado ás universidades da outra banda do Atlántico e entendido en asuntos culturais, viaxa a Europa, a un país situado nun dos recantos da Península Ibérica, para investigar un caso. Apareceu unha víctima. A morta é a lingua dese país ibérico. O experto bota a andar as súas investigacións para coñecer as razóns que provocaron esa morte violenta e levaron, logo, á desaparición do idioma. Só queda unha única testemuña viva dese crime. Trátase da última persoa que fala esa lingua, un escritor. O experto vido de Norteamérica comproba que está a sufrir acoso inmobiliario. O propietario do resto do edificio quéreo botar do seu propio piso e faille a vida imposible para que lisque de alí. O escritor, a última persoa que fala esa lingua, renuncia ás comodidades e aos diñeiros que lle daría mudar de casa e deixar de escribir no seu idioma. Terá sentido ese sacrificio?

Un experto que traballa en Norteamérica… nesa grande metrópole que é Nova York, vai e cadra nun acto oficial cun alto cargo dese país situado nun dos recantos da Península Ibérica, que seica anda por Manhattan co obxectivo de promover as virtudes e marabillas da capital do seu país. A delegación vai e métese nun lío mais o experto norteamericano consegue zafar o asunto. En agradecemento o alto cargo convénceo para que veña pasar unha tempadiña canda el, e non pode evitar verse metido nun entramado escuro con fondo de corrupción.

Un experto que traballa en Norteamérica… entendido en asuntos culturais, viaxa a Europa e volve ao seu país, situado nun dos recantos da Península Ibérica, para conmemorar os trinta anos da independencia. O experto entrevístase con persoas reais e coñecidos da política, a historia, a industria, a cultura, o xornalismo, e con todo ese material escribe unha crónica que lle permite tomar conciencia de como se construíu aquela comunidade, das posibilidades da súa economía, da singularidade da súa cultura, da puxanza da súa lingua e sente que está a compartir a ledicia da independencia.

Non, non se trata de tres parábolas de política galega. Sonlles as sinopses de tres das novelas catalás máis promocionadas neste Sant Jordi, ficcións cun pé na realidade para pensar en tempo presente Cataluña: L’últim home que parlava català de Carles Casajuana, Amb ulls americans de Carme Riera e Crònica de la independència de Patrícia Gabancho. Como cren vostedes que rematan as tres novelas? E que final cren que lles poría o experto vido de Norteamérica para lidar cos asuntos de Cultura e o Turismo galegos do novo Goberno, Roberto Varela? Boa semana e boas lecturas.


178| O exilio enriba do mapa. As topobiografías

Emisión DIARIO CULTURAL 13/04/2009

O exilio é unha viaxe non querida por xeografías que, a forza de repetirse en testemuños e relatos, perderon as dimensións exactas da itinerancia. Por iso vén de crearse TopobioGrafies de l’exili català, un proxecto colaborativo para o coñecemento e difusión das biografías do exilio baseado na mestura de Google Maps e Youtube.

O proxecto permite ler as experiencias individuais do exilio en fichas biográficas ancoradas nun mapa. Cada biografía debúllase en función dos lugares que percorreu a exiliada ou o exiliado, relatando en cada cidade os episodios máis relevantes en formato textual, audiovisual ou con enlaces a outras páxinas recomendadas, mesmo ao depósito de libros do Google. O concepto das topobiografías élles ben semellante a esoutra iniciativa que coñecemos ben, e desde hai tempo, onda nós: os álbumes biográficos do Consello da Cultura Galega, aínda que haxa bastante diferencia no entorno elixido e mesmo no tipo de información. Porque o álbum procura unha ficha biográfica integral redactada por persoas expertas e concédeselle moita importancia á información adicional. As TopobioGrafies, pola súa banda, con máis multimedia e menos información textual, ofrecen extractos da biográficos en relación aos lugares vividos e teñen as vantaxes e desavantaxes dos proxectos de creación de coñecemento de maneira colaborativa.

O marco das topobiografías sempre é a viaxe, para mellor entender o desarraigo. Deste xeito, aquelas vidas feridas ás que puxeramos corpo e relato coas fotografías e cos testemuños contados en primeira persoa, explícanse través do seu tránsito, a través da chave que permite entender o exilio non como viaxe senón como éxodo, como itinerancia transterritorial non desexada. Ao meu ver, o máis rechamante destas topobiografías non é tanto o entorno técnico senón en poder facer evidente o exilio como viaxe forzada, tan alonxada dos conceptos occidentais de viaxe, xa saben: camiño de perfección para o homo viator medieval, descuberta colonial e científica entre o Renacemento e o XIX, construcción da outredade como exotismo para a Modernidade, ou consumo depredador da diversidade para o turismo actual.

As topobiografías do exilio catalán permiten seguir co dedo no rato o paso de Mercè Rodoreda por Francia e Suíza, ou os cambios de continente dunha infatigable xornalista e escritora, Teresa Pàmies. Recuperen vostedes os libros de memorias e as biografías que teñan á man e reconstrúan co dedo no rato e o rato no mapa os lugares do exilio galego. Mágoa que as topobiografías non resolven como hai que marcar no mapa a estadía a bordo dos barcos do exilio (penso no Sinaia ou no Ipanema), porque eses barcos tamén foron un lugar. Boa semana e boas topobiolecturas.


177| Connie Imboden, fotógrafa do corpo e a materia escura

Emisión DIARIO CULTURAL 06/04/2009

Esta é a semana na que o catolicismo explicita os corpos nus e sufrintes na súa iconografía hiperrealista por razón de fe. Corpos aferrollados pola dor, cravados, cubertos de feridas, sangue e bágoas. Aínda que hai fermosura nesa imaxinería, prefiro os corpos da fotógrafa Connie Imboden, unha esculca contemporánea e sorprendente a partir do corpo e a materia escura. Propóñolles, logo, unha mirada a esa carnalidade intervida das fotógrafas. Penso, por exemplo, nas fermosas e inquietantes esculturas vivas de Victoria Diehl, feitas da fusión de materiais: carne e materia biolóxica que viran en xeso ou arxila. Ou naquela primeira serie plenamente vixente de Andrea Costas, con corpos encaixados en botes de conserva ou retallados como marcador de libro. E aínda naquela mirada radiográfica de Benedetta Bonichi en To see in the dark, que evidencia os esqueletes da muller-polbo e da crucifixión.

Para facer as súas fotos, Connie Imboden, bota man do bañador, da cámara submarina e mergúllase na piscina do seu estudo. Aínda emprega a película e revela as fotos en branco e negro. Unha técnica tradicional para unha mirada sorprendente que procura desde dentro da auga ángulos inéditos nos corpos, no reflexo e no líquido tratado como materia escura. Porque ao facer as fotos desde dentro da auga a materia interrómpese, fai reflexos novos, simula formas que non son. Nunha das súas primeiras series, nas que traballaba coa auga como materia sólida, os corpos mudan as formas e dan sensacións inéditas. Un deles, titulado Dead Silence II (Morte silenciosa II, 1987), representa unha nova Ofelia. O corpo feminino deitado en horizontal sobre a auga, como quería Sylvia Plath nun dos seus máis coñecidos poemas, transformado ata converterse nunha raia, nunha especie de liña divisioria entre a vida e morte, ou, se o prefiren, nun guión longo que marca o tránsito. No horizonte, na horizontalidade, só sobresaen os dedos das mans e dos pés como querendo dicir: “aquí había vida”. O traballo de Connie Imboden escólmase nun catálogo recente titulado Reflections (2009). Reparen ben na imaxe da portada. Por máis surrealista que pareza a cabeza espichada nun pau sobre un reflexo de pólas outonizas, a foto non está retocada. Se queren saber como o fai, consulten o vídeo na web de Connie Imboden, onde se ve como se mergulla na auga e dispón os corpos na superficie.

Paga a pena descansar de tanto corpo sangrante mirando para estoutros corpos, menos resignados cós da imaxinería católica barroca desta semana. Por certo, como é que aínda non fomos quen de lle poñer outro nome a estes días? Contaba Basilio Losada que seica Baroja, para non ter que dicir “a Sagrada Familia”, botaba man dun eufemismo, “a Respectable Familia”. Non sei se eu dou resolto a cuestión, mais imos aló. Boa semana… de primavera e boas lecturas.